ادامه ی اختیارات شاعری وزنی

همان طورکه قبلاگفته شد اختیارات شاعری وزنی چهاردسته اندکه دومورددربحث قبلی توضیح داده شده وامروزبه دومورددیگرپرداخته می شود:

پ:ابدال:یعنی شاعربه جای دوجای کوتاه میان مصراع می تواندیک هجای بلند بیاورد.

دانش آموزان عزیزدربعضی موارددرتقطیع ابیات به این مشکل برمی خورندکه تعدادهجاهای مصراع اول یک هجابیشتراز هجاهای مصراع دوم می آیدیابرعکس.لذابه یک نوع مشکل روانیِ جنگ باخودمبتلامی شوندکه خدایا،من که تقطیعم رادرست انجام داده ام وهیچ گونه اشکال وخطایی نیزدرتقطیع من دیده نمی شودپس چرایکی ازمصراع هایک هجابیشترازدیگری دارد؟غافل ازاین که آن بیت اختیارشاعری ابدال خواهدداشت واین دوستان دانش آموزآن رافراموش کرده اندیابه درستی نفهمیده اند.پس اگردرتقطیع بیتی یکی ازمصراع هایک هجای بیشترداشته باشدودانش آموزمطمئن باشدکه درست تقطیع کرده است،حتماآختیارشاعری ابدال درآن بیت وجوددارد.

مثال:هرچه داری اگربه عشق دهی = هر / چِ / دا / ری / اَ / گَر / بِ / عِش / ق / دَ / هی

       کافرم گرجوی زیان بینــــــــی  =   کا / فَ / رَم /گَر / جُ / وی/زِ / یان / بی / نی     

دوستان عزیزاگردقت داشته باشند دربیت فوق مصراع اول 11هجا ومصراع دوم 10 هجاداردلذاباتوجه به این که این بیت درست تقطیع شده است احتمال وجوداختیارشاعری ابدال بسیاربالاست وشاید صددرصد است. 

اگردقیق توجه کرده باشید درمصراع اول دو هجای کوتاه «ق» و«دَ »را به جای یک هجای بلند «بی»درمصراع دوم آورده است.پس اختیارشاعری ابدال دراین بیت موجود است.

نکته:باتوجه به این که دراختیارشاعری ابدال دوهجای کوتاه یک مصراع دربرابریک هجای بلند مصراع دوم قرارمی گیردلذاارکانی که دوهجای کوتاه دارند دچاراین اختیارمی شوندوآن ارکان عبارتنداز:فعلاتن،مفتعلن ومستفعلُ.

حالارکنی که درمقابل این سه رکن قرارمی گیرد مفعولن است.یعنی شاعربه جای یکی ازسه رکن بالا رکن مفعولن راجایگزین می کند.

سوال:چرامفعولن درمقابل آن سه رکن قرارمی گیرد؟جواب این است که چون اگردوهجای کوتاه موجوددرسه رکن فعلاتن،مستفعلُ ومفتعلن رابه بلند تبدیل کنیم می شود سه هجای بلند.رکنی که برای سه هجای بلندپشت سرهم مناسب وقابل قبول است همان مفعولن می باشد.

مثال: می کوش به هرورق که خوانی= می / کو /ش /بِ /هر / وَ / رق / کِ / خا / نی

       کان دانش راتمـــــام دانـــــــی= کــان / دا / نــــش / را / تَ / ما / م  / دا / نی

اگربیت بالارادقت نماییدبه جای دوهجای کوتاه«ش»و«بِ»درمصراع اول هجای بلند «نِش»درمصراع دوم آمده است پس اختیارشاعری ابدال دراین بیت وجود دارد.

حالااگردانش آموزی سوال کندکه من ازکجابفهمم به جای دوهجای کوتاه یک هجای بلندآمده است؟درجواب بایدمتذکرشدکه اولا: مصراع اول یک هجا بیشترازمصراع دوم داردوتقطیع هم درست انجام شده است پس ابدال داردابدال هم به این معنی است که به جای یک هجای بلنددوهجای کوتاه آورده می شود.ثانیاً:اگردوستان توجه داشته باشند رکن اول مصراع اول مستفعلُ است  امادرمصراع دوم ،رکن اول مفعولن می باشدکه دربالاذکرشد یکی ازارکانی که دچاراختیاروزنی ابدال می شودمستفعلُ است چون دوهجای کوتاه پشت سرهم داردومی توان به جای آن دوهجای کوتاه یک هجای بلندآورد. 

ت:قلب:آن است که شاعربه ضرورت وزن شعر بتواند یک هجای کوتاه ویک هجای بلندکنارهم راجابه جا کندیعنی به جای «-U»از«U-»بیاوردوبالعکس.

نکته:کاربرداین اختیارشاعری بسیارکم است وفقط دررکن «-UU-»و«U-U -»یعنی مفتعلن ومفاعلن اتفاق می افتد.

تذکر:احتمال وجوداین اختیارشاعری درابیاتی است که بروزن مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن باشندبااین توضیح که شاعربه جای مفتعلن اول یادوم رکن مفاعلن رامی آورد.

مثال:کیست که پیغام من به شهرشروان برد /یک سخن ازمن بدان مردسخندان برد 

کی / ست / کِ / پِی / غا / مِ / من / بِ /شَه / رِ / شِر / وان / بَ / رَد

یِـک  / سُ    /خَ / نَـــز / من / بِ / دان / مر / دِ /سُ / خَن / دان / بَ /  رَد

نکته ها:

1- مصراع اول بروزن مفتعلن فاعلن مفاعلن فاعلن است ولی مصراع دوم بروزن مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن .پس احتمال این که اختیارشاعری قلب داشته باشد حتمی است.

2- رکن سوم مصراع اول مفاعلن است ورکن سوم مصراع دوم مفتعلن.پس گفتیم که اختیارشاعری قلب دراین دورکن انفاق می افتدواتفاق هم افتاده است.

3- اگرهجاهای اول ودوم مفتعلن راجابه جاکنیم مفاعلن درست می شودواگرهجاهای اول ودوم مفاعلن راجابه جاکنیم مفتعلن درست می شودپس قلب یعنی عوض کردن جای یک هجای کوتاه بایک هجای بلند.

4- درهجای دوم مصراع اول «ت»تلفظ نمی شود لذا«س»و«ت»یک جایک هجای کوتاه محسوب می شوند.

5- نون ساکن بعدازمصوت بلنددرهجای دوازدهم مصراع اول وهجاهای هفتم ودوازدهم مصراع دوم حذف می شود.

6- درهجای چهارم مصراع دوم نیزاختیارشاعری امکان حذف همزه صورت گرفته است.

/ 7 نظر / 148 بازدید
شاگرد همیشگی شما

از حکیمی سوال کردند پدر و مادرت را بیشتر احترام می گذاری یا معلم خود را؟ پاسخ داد معلم را. پدر ومادر مرا از آسمان به زمین آورده اند ولی معلم مرا از زمین به آسمان پرواز می دهد. سلام و احترام خدمت استاد بزرگوار. ممنون و تشکر فراوان از حضورتون تو وبم و شعر بسیار زیباتون. خسته نباشید.

حمید

بسیارزیبابودخیلی استفاده کردیم.

ازخلخال

استادآن چه نوشته بودیدعین مطالبی بودکه من مدت هابه دنبالش بودم وبسیاربه درددم خورد.ممنون

داداشی

جمالت آفتاب هر نظر باد زخوبی روی خوبت خوبتر باد همای زلف شاهین شهپرت را دل شاهان عالم زیر پا باد کسی کو بسته زلفت نباشد چو زلفت درهم و زیر وزبر باد دلی کو عاشق رویت نباشد همیشه غرقه در خون و جگر باد بتا چون غمزه ات ناوک فشاند دل مجروح من پیشش سپر باد چون لعل شکرینت بوسه بخشد مذاق جان من زو پر شکر باد مرا از تست هر دم تازه عشقی ترا هر ساعتی حسنی دگر باد .............و نور حکمت تو جاودان باد ........... تولدت مبارک

شاگرد همیشگی شما

سلام و احترام استاد بزرگوار لیاقت شما خیلی خیلی بیشتر از این هاست من کاری نکردم فقط خواستم لذتی که من از خواندن اشعار شما میبرم دیگران هم سهیم باشند و دیگه اینکه اشعار شما باعث زیبایی وبلاگم شده اگه بخواهین نیایین منم دیگه حس نوشتن نخواهم داشت و چه بسا که بطور کامل وبلاگمو تعطیل کنم.

شاگرد همیشگی شما

سلام و احترام وقت استاد بخیر وخوشی سپاسگذارم استاد از حضورتون و شعر بداهه دیگرقشنگتون. حضور شما وشعر های بی نظیرتون برام دنیاها ارزش دارن بازم ممنون. یه سوال استاد در پست« خدا رو چه دیدی» در بیت سوم مصرع دوم معنی کلمه ی « الامان» رو نفهمیدم میشه برام تشریحش کنین.

شاگرد همیشگی شما

سلام دوباره استاد باور کنین این مشکل من دراملای ز-ذ بعضی کلمات ژنتیکی هست از اول ابتدایی تا خود دانشگاه و بعد اون باهام بوده و هست هر کاری هم کردم نتونستم یاد بگیرم باور کنین نمره ادبیات و زبان فارسیم همیشه بالای ١٨ بود,. چکار میشه کرد.