نگاهی اجمالی برقافیه وعروض

ب)تبصره ی دو:مصوت –ِ (های بیان حرکت)ومصوت بلند«ای»بااین که جزءاصلی کلمه هستندامادرقافیه حروف الحاقی محسوب می شوند.مثال: آشیانه بالانه/علی بامنجلی/

نکته:اگرهمین دومصوت ذکرشده درتبصره ی دو راجزءحروف اصلی قافیه حساب کنیم مجبوریم یک قاعده نیزبه قواعددوگانه ی قافیه اضافه کنیم که آن هم دراختیارمانیست.

پ)تبصره ی سه:درقاعده ی 2مصوت کوتاه می تواند متفاوت باشدبه شرطی که قافیه حروف الحاقی داشته باشد.مثلا:کِشت باکُشت(که مصوت های کوتاه متفاوت دارند)می توانند قافیه قراربگیرند به شرطی که به صورت کِشته باکُشته بیایند.(حروف الحاقی داشته باشند.) 

ت)تبصره ی چهار:پسوند هاوپیشوندهابااین که واژه ی مستقل نیستند امامی تواننددرحکم واژه ی قافیه قراربگیرندبه شرطی که تکرارنباشندیابه عبارتی اگرتکرارباشند واژه های قافیه نادرست خواهدبود.مثال: درنمی گیرد/برنمی گیرد(پیشوندهای «بر»و«در»باهم قافیه شدندچون تکراری نیستند.)و...

ث)تبصره ی پنج:گاهی قبل از حروف اصلی ،حرف یاحروف دیگری مشترک هستندکه نه جزءحروف قافیه محسوب می شوندونه رعایت آن هاالزامی است به عبارتی حروف اصلی قافیه حساب نمی شوندورعایتشان هم ضرورتی ندارد.مثال: درواژه های«حکایت»و«شکایت»حروف اصلی قافیه«-َ ت»است وحروف مشترک دیگر(-ِ کای)حروف قافیه نیستند ونیازی هم نیست که رعایت شوند.

ج)تبصره ی شش:ممکن است واژه های قافیه درلفظ یکسان ودرمعنی متفاوت باشند که آرایه ی جناس تام رادرست می کنند.

چ)تبصره ی هفت:گاهی حروف قافیه دربیش از یک وازه قرارمی گیرند.مثال :پروانه با پروا نه/جامی گرفت/جا،می گرفت/خطاست باخاست و...

3- انواع قافیه:

الف: قافیه ی میانی:مصراع اول هربیتی به دونیم مصراع باهجاهای مساوی تقسیم می شودکه درپایان هرنیم مصراع یک واژه ی قافیه قرارمی گیردکه به آن قافیه ی میانی   می گویند. مثلا:گریه بُدم خنده شدم،مرده بُدم زنده شدم /من مانده ام مهجورازاو،درمانده ورنجورازاو/دیده ی عقل مست تو،چرخه ی چرخ پست تو

ب:قافیه ی درونی:معمولا یک مصراع شعربیش از دوقافیه داردیابه عبارتی راحت تر،درمصراع اول بیتی سه واژه ی قافیه می توان یافت که دراین صورت قافیه ی این شعردرونی خواهدبود.مثلا:یارمرا،غارمرا،عشق جگرخوارمرا/روح تویی، نوح تویی،فاتح ومفتوح تویی/ ای نورما،ای سورما،ای دولت منصورما

پ:ذوقافیتین:درپایان مصراع اول ازیک بیت شعر،دوواژه قرارمی گیردکه بادواواژه ی پایانی مصراع دوه هم قافیه اند به این نوع قافیه،ذوقافیتین گفته می شود.

مثال: از آن مرددانادهان دوخته ست /که بیند که شمع اززبان سوخته ست / گزید ازغنیمت ظرایف بسی/کزآن سان نبیندطرایف کسی  

 نکته ی 1:درشناخت انواع قافیه،میانی ودرونی راازروی مصراع اول می توان تشخیص دادولی برای تشخیص ذوقافیتنین حتما بایددومصراع یک بیت راداشته باشیم.

نکته ی 2:درذوقافیتین کلمات دوم یعنی«دوخت»و«سوخت»یا«بسی»و«کسی»واژه های اصلی قافیه هستند.

نکته ی 3: شرط اصلی قافیه قرارگرفتن دواژه مشترک بودن آخرین حرف اصلی آن هاست.؛یعنی واژه های «فرتوت»با«مربوط»و«احتیاط»با«اعتماد»نمی توانندواژه های قافیه قرابگیرند،چون حرف آخرآن هامشترک نیست.

 4- جایگاه ارکان عروضی درشعر:

الف)  ارکان خودمختار،آزادوهمه جایی:به آن دسته ازارکانی گفته می شودکه درهمه جای شعر؛چه دراول،چه دروسط وچه درآخرمی آیندوآن هارکن هایی هستندکه آخرشان به نون ساکن ختم می شود. مثلا:مفاعیلن،فعولن،فعلاتن و...

ب) ارکان تنبل:آن دسته ازارکانی که غیرپایانی هستندهمیشه درآغازکاریامیانه های آن ماندگارمی شوندوهرگزبه پایان نمی رسندوآن هارکن هایی هستندکه آخرشان به «-ُ »ختم  می شود.مثلا:فعلاتُ،مفاعیلُ،مفعولُ و...

پ) ارکان لاک پشتی:آن دسته ازارکانی هستند که می آیندولی همیشه درآخرقرارمی گیرندهیچ موقعی وسطی یااولی نیستندوآن هارکن هایی هستند که به ساکن             « ^ »ختم می شوند.مثلا:فعل،فع

5- اختیارات شاعری زبانی :

الف) امکان حذف همزه: حذف همزه راازآغازهجا درشرایطی که قبل ازآن صامتی بیایداختیارشاعری امکان حذف همزه می گویند.

ب) تغییرکمیّت مصوت ها:

1-  بلندتلفظ کردن مصوت کوتاه که درسه حالت اتفاق می افتد: 

الف: مصوت های پایان کلمه.              ب:کسره ی اضافه           پ:واو عطف یاربط

2- کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند«او»و«ای»:اگربعدازمصوت های بلند«او»و«ای»مصوت دیگری چه کوتاه وچه بلند بیاید(همراه باپذیرفتن صامت میانجی)شاعراختیارداردمصوت های بلند قبل ازصامت میانجی راکوتاه تلفظ کند.

نکته: دراختیارشاعری تغییرکمیت مصوت ها، قسمت دوم(کوتاه تلفظ کردن هجاهای بلند) درمقایسه باقسمت اول(بلندتلفظ کردن هجاهای کوتاه)خیلی کم اتفاق می افتد.

6- اختیارات شاعری وزنی:

الف)آخرین هجای هرمصراع بلنداست یعنی اگرهجای پایانی مصراعی کوتاه،بلندوکشیده باشددرهرسه حالت بلند تلفظ خواهدشدبه عبارتی مادرتقطیع شعری درپایان مصراع هاهجای کوتاه یاکشیده نخواهیم داشت.

ب)شاعرمختاراست به جای فعلاتن رکن اول،فاعلاتن بیاورد وعکس این قضیه درست نیست یعنی نمی تواندبه جای فاعلاتن رکن اول فعلاتن بیاورد.

نکته ی 1:اکثرااین اختیارشاعری دربحررمل مخبون اتفاق می افتد.(فعلاتن فعلاتن .../فاعلاتن فعلاتن فعلاتن).

نکته ی 2:اگروزن شعری بحررمل باشد یابه عبارتی دروزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن و...سروده شود هرگزاختیارشاعری بالادرآن رخ نخواهددادواگرچنان چه هجای اول دومصراع متفاوت باشد حتمااختیارشاعری زبانی ازنوع تغییرکمیت مصوت هاراخواهدداشت.

پ) ابدال:آن است که شاعربه جای دو هجای کوتاه درمیان مصراع ازیک هجای بلند استفاده کند.

نکته ی 1:این اختیارشاعری دردوهجای ماقبل آخربسیاررایج است.

نکته ی دوم:دراین اختیارشاعری معمولا یکی ازمصراع هانسبت به دیگری یک هجای اضافه خواهدداشت.به عبارتی اگرازتقیع درست خودمطمئن باشیم ویکی ازمصراع هانسبت به دیگری یک هجای اضافه داشته باشداحتمال وجوداین اختیارشاعری قوت می گیرد.

نکته ی 3:این اختیارشاعری درارکان «مستفعلُ»،«فعلاتن»و«مفتعلن»اتفاق می افتد که دراکثرمواقع به جای آن هاازرکن«مفعولن »استفاده می شود.

ت) قلب :شاعربه ضرورت وزن می تواند یک هجای بلند ویک هجای کوتاه کنارهم راجابه جاکند.

نکته:این اختیارشاعری اکثرادرشعرهایی اتفاق می افتدکه بروزن مفتعلن فاعلن باشدچون که باعوض شدن جای هجاهای اول ودوم مفتعلن است که مفاعلن درست  می شودوبرعکس.پس اگرشعری بروزن مفتعلن فاعلن باشد احتمال دارددرمصراع دوم یا قسمت دوم مصراع اول به جای مفتعلن ،مفاعلن بیاید.

7- پرکاربردترین اوزان شعرفارسی:

الف)بحرمجتث مثمن مخبون محذوف(مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن)     

ب)بحرمضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف(مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن)

پ)بحرمل مثمن محذوف(فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن)                

ت)بحررمل مثمن مخبون محذوف (فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن)

ت)بحرخفیف مسدس مخبون محذوف(فعلاتن مفاعلن فعلن)

/ 8 نظر / 94 بازدید
نسرین

سلام و درود خدمت استاد بزرگوارو گل مان. خدا قوت. گفتم یه عرض ادبی خدمتتون کنم. امیدوارم که سالم و سرحالو سلامت باشین. این ها برای شماست: [ گل][ گل][ گل][گل][ گل][گل] این ها رو ضربدر خودشان به توان بی نهایت کردم.

میلاد

باسلام خدمت استاد بزرگوار توضیحاتش خوبه ولی حیف که دانلود نداره اگه دانلود داست خوب میشد

فردین

عالیه

میلاد

توروخدا بگین چجوری میشه دانلود کرد؟سپاس

میلاد

باسلام روز معلم رو به همه معلمان عزیز تبریگ میگم وامیدوارم همیشه سالم و سرحال باشند

arash

باعرض سلام وخسته نباشید روزمعلم رو تبریک میگم.چجوری میتونم واسه خودم سایت بازکنم؟

سینا

با سلام.لطفا برای سال سوم هم بذارین.

محمد جوادملکی

نمیشه قیمت کلاسها پایین باشه؟استاد