بربساطی که بساطی نیست...
 

 دانستنی های مهم درباره ی اوزان وبحورعروضی

 1- هرگاه در یک مصراع، رکنی «چهار» باربیایدودربیت «هشت بار»،به آن مثمّن می گویند واگردراین ارکان هیچ تغییریاحذفی صورت نگرفته باشد به آن مثمّن سالم گفته می شود.مثال:

الایاایهالساقی ادرکأساًوناولها       که عشق آسان نموداول ولی افتادمشکل ها

دربیت بالارکن «مستفعلن»درهرمصراع چهاربارودربیت هشت بارتکرارشده است وهیچ گونه حذفی درهیچ رکنی دیده نمی شود لذا به آن مثمن سالم می گویند.

2- هرگاه دریک مصراع رکنی«سه »باربیایدودربیت «شش» بار وهیچ گونه حذف یاتغییری نداشته باشد«مسدّس سالم»واگردرمصراع«دو»بارودربیت «چهار»باربیایدوحذفی وتغییری نداشته باشد به آن «مربع سالم» می گویند. 

مثال برای مسدس سالم:    چون شبروان پوید همی درتیره شب        تاکی مبادازرفتنش گرددخبر

                                  مستفعلن مستفعلن مستفعلن                       مستفعلن مستفعلن مستفعلن

مثال برای مربع سالم:                             دریای هستی دم به دم                      درچرخ وتاب وپیچ وخم

                                                          مستفعلن        مستفعلن                      مستفعلن       مستفعلن

3- چنان چه از آخرین رکن مصراع هایک هجا حذف شود به آن محذوف می گویند.مثلااگروزنی ازتکرار«فاعلاتن»تشکیل شده باشدپس ازحذف یک هجا از آخر آن می شود «فاعلن»که محذوف نامیده می شود. این قانون درموردارکان عروضی دیگرنیز صدق می کند.

4- حالااگریک هجاازآخرین رکن حذف شود ،«مثمن سالم» تبدیل می شود به «مثمن محذوف»،«مسدس سالم» به «مسدس محذوف» و«مربع سالم» به «مربع محذوف.»

5- به نام وزن دراصطلاح عروضی «بحر» گفته می شود.

6- مهمترین اوزان «بحور»عروضی عبارتنداز :

الف: اوزان تکراری یامتفق الارکان:

  • مفاعیلن = هَزَج
  • فاعلاتن = رَمَل
  • مستفعلن= رَجَز
  • فعولن = متقارب
  • فعلاتن= رمل مخبون
  • مفتعلن = رجزمطویّ
  • مفاعلن = هزج مقبوض

ب:اوزان متناوب یا مختلف الارکان:

  • مفاعلن فعلاتن = مجتثّ مخبون
  • مفعول مفاعیلن«مستفعلُ مفعولن»= هزج اَخرَب
  • فعلاتُ فاعلاتن = رمل مشکول
  • مفعولُ فاعلاتن«مستفعلن فعولن»= مضارع اخرب

پ:‌اوزانی که علاوه بر بالایی ها باید بدانیم عبارتنداز:

  • مفتعلن مفتعلن فاعلن = بحرسریع
  • مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن = بحررجزمطوی مخبون
  • مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن = بحرمنسرح
  • فعلاتن مفاعلن فَعِلُن = بحرخفیف

7- هرگاه از رکن «فاعلاتن»مصوت بلند «ا»حذف شود به صورت «فعلاتن» درمی آید که به آن «رمل مخبون» می گویند.

8- اگراز پایان مصراع شعری که ارکان آن «فعلاتن» باشد آخرین هجا حذف شودیعنی«فعلاتن فعلاتن فَعِلُن» باقی بماند به آن «رمل مخبون محذوف» می گویند.

9- هرگاه چهارمین حرف «مستفعلن»حذف شود «مستعلن»به دست می آیدکه برابربا «مفتعلن» است وبه آن «رجز مطوی» می گویند.

10- هرگاه از«مفاعیلن»حرف اول وآخر حذف شود «فاعیلُ»به دست می آیدکه به جای آن «مفعولُ» می گذارند وبه آن «اَخرَب» می گویند.

11- هرگاه آخرین حرف از «مفاعیلن» کوتاه شود «مفاعیلُ» به دست می آیدکه به آن «مکفوف» می گویند.

12- اگردوهجای آخر از«مفاعیلن» حذف شود «مفا» باقی می ماند که به جای آن «فَعَل»می گذارندوبه آن «مجبوب » می گویند.

13- هرگاه هجای پایانی «مفاعیلن»حذف شود «مفاعی»به دست می آیدکه به جای آن «فعولن» می گذارندوبه آن «محذوف» می گویند.

14- هرگاه دومین وآخرین حرف ازرکن «فاعلاتن»حذف شود «فعلاتُ»باقی می ماند که به آن مشکول می گویند.

15- اوزانی راهم گروه می گویند که رکن اول آن هایکسان باشد.

مثال:‌  فعولن فعولن فعولن فعولن با فعولن فعولن فعولن فعل هم گروه است.

یا:      مفتعلن مفتعلن فاعلن با مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن هم گروه می باشد.

اوزان پرکاربرد شعرفارسی :

  • پرکاربردترین وزن شعر فارسی مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن«مجتث مثمن مخبون محذوف» می باشد.
  • مفعولُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلن «مضارع  مثمن اخرب مکفوف محذوف»دومین وزن پرکاربرد شعر فارسی است.
  • فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن «رمل مثمن محذوف»سومین وزن پرکاربرد شعرفارسی است.
  • فعلاتن فعلاتن فَعِلُن«رمل مسدس مخبون محذوف» چهارمین وزن پرکاربردشعر فارسی است.
  • فعلاتن مفاعلن فَعِلُن«بحرخفیف مسدس مخبون محذوف» پنجمین شعرپرکاربردزبان فارسی است.
  • مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن«هزج مثمن سالم» ششمین وزن پرکاربرد زبان فارسی است.
  • مفعولُ مفاعیلُ مفاعیلُ فعولن«هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف»هفتمین وزن پرکاربردشعر فارسی است.
  • مفاعیلن مفاعیلن فعولن «هزج مسدس محذوف»هشتمین وزن پرکاربردشعر فارسی است.

16-  مشخصات اوزان دوری عبارتنداز:

  • ‌بعد ازهرنیم مصراع «وسط مصراع» وقفه یامکث کوتاهی بالفعل یابالقوه است.
  • وزن دوری ازارکان متناوب ساخته می شود نه ازارکان تکراری.
  • هجای پایانی نیم مصراع اول همیشه بلنداست .
  • هجاهای هرمصراع «اعم ازکوتاه یابلند » زوج است ومعمولا هرنیم مصراع هفت یاپنج هجادارد.

17- پرکاربردترین اوزان دوری:

  • مفتعلن فاعلن /مفتعلن فاعلن = بحرمنسرح مثمن مطوی مکشوف
  • مستفعلن فعولن /مستفعلن فعولن  یا مفعولُ فاعلاتن /مفعولُ فاعلاتن = بحرمضارع مثمن اخرب
  • مستفعلُ مفعولن/مستفعلُ مفعولن یا مفعول مفاعیلن/ مفعول مفاعیلن = بحرهزج مثمن اخرب
  • مستفعلن فع /مستفعلن فع یا فع لن فعولن /فع لن فعولن = بحرمتقارب مثمن اصلم
  • مفاعلن /فاعلن /مفاعلن فاعلن = بحر مضارع مثمن مقبوض ومحذوف

 

[ ۱۳٩٠/۱٢/۱٦ ] [ ۱۱:٠٥ ‎ب.ظ ] [ اسماعیل حکمتی منامن ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

About

اسماعیل حکمتی منامن هستم ازدبیران دبیرستان ناحیه ی یک اردبیل درخدمت دوستان همکارودانش آموزان عزیز.
Blog Categories
 
صفحات اختصاصی
Blog Custom

كد موسيقي براي وبلاگ